Chełmski Park Krajobrazowy położony jest na skrzyżowaniu dawnych szlaków handlowych z Rusi do Polski i z Litwy do Małopolski. Dlatego też obszar ten zamieszkiwali oprócz Polaków: Ukraińcy, Rusini, Niemcy i Żydzi. Najstarsze ślady osadnictwa Chełmskiego Parku Krajobrazowego i jego okolic sięgają późnego paleolitu. Do dzisiaj zachowały się wczesnośredniowieczne grodziska w: Sajczycach, Czułczycach, Busównie, Tarnowie, Stołpiu i Chylinie. Grodzisko średniowieczne "Zamczysko" w Czułczycach jest typem grodziska stożkowego. Podczas wykopalisk odkryto kafle garnkowe datowane na XIV wiek, wiele fragmentów ceramiki pochodzących z XIV i XV wieku. Obraz architektury XVIII i XIX w. przedstawiają pałace i parki podworskie w Serebryszczu, Stawie i Rudzie Hucie. Godnymi uwagi zabytkami są również: ruiny kamiennej wieży mieszkalno-sakralno-obronnej w Stołpiu z X-XI w., późnobarokowy kościół w Sawinie i drewniany kościółek w Czułczycach z XVIII w., kościół w Świerżach i kościół polsko-katolicki w Rudzie Hucie - Zarudnia z XIX w. W wielu zakątkach Chełmskiego PK można zobaczyć jeszcze zabytkowe zagrody wiejskie, stare zabytkowe chaty pokryte strzechą, stodoły z malowniczo wkomponowanymi na dachach, pobliskich drzewach bądź słupach, gniazdami bociana białego. 
PAŁAC W CHYLYNIE Na terenie Chełmskiego PK pozostały ślady stoczonych tutaj walk o odzyskanie niepodległości Polski. Świadczą o tym liczne mogiły partyzanckie i żołnierskie. Jednym z ważniejszych starć była bitwa pod Malinówką koło Sawina w czasie powstania styczniowego. | | 
PÓŹNOBAROKOWY KOŚCIÓŁ W SAWINIE Okres II wojny światowej na terenie Chełmskiego Parku Krajobrazowego to eksterminacja ludności Żydowskiej, której część wymordowano, część umieszczono w obozach pracy m.in. w Sawinie, Rudzie Opalin, Sajczycach i w Brzeźnie, również działalność oddziałów Bataliony Chłopskie i Armii Krajowej. Głównym ośrodkiem tego terenu jest Chełm. Jest on oddalony od parku kilka kilometrów. W krajobrazie Chełma na wysokim wzniesieniu znajduje się XVIII-wieczna barokowa katedra grekokatolicka, obok wzniesiona jest XIX-wieczna dzwonnica i zabudowania dawnego pałacu biskupów chełmskich oraz klasztor bazylianów. Cały zespół powstał na miejscu obiektów wcześniejszych, sięgających X wieku. Znajdowało się tutaj grodzisko z okresu wczesnego Średniowiecza. Warto zwiedzić barokowy kościół Rozesłania Świętych Apostołów, Zespół Reformacki oraz XIX-wieczna cerkiew prawosławna, zespół seminarium unickiego XVIII w. Ciekawą historię posiadają chełmskie podziemia kredowe. Jest to ciąg korytarzy wykuwanych w skale od średniowiecza do XIX w. Kredę wydobywano w ten sposób, że każdy posiadacz posesji ze swojej piwnicy drążył w podłożu kredowym loch. Z upływem czasu te podziemne chodniki wydłużały się a w konsekwencji łączyły ze sobą. Z podziemiami chełmskimi wiąże się wiele legend. Najbardziej popularną jest legenda o władcy podziemi chełmskich - duchu Bieluchu. Jest on dobrotliwy i nikomu krzywdy nie zrobi. Kto jednak świadomie naruszy jego spokój będzie błądził po zakamarkach podziemi. |
